رودخانه خیرآباد و سد کوثر

سد مخزنی کوثر در استان کهگیلویه و بویراحمد در فاصله ۶۰ کیلومتری شمال غرب شهر دوگنبدان (گچساران)  در محل تنگ دوک و از نوع بتنی با ارتفاع از پی ۱۴۴ متر، طول تاج ۱۹۰ متر، و حجم مخزن۵۸۰ میلیون متر مکعب بر روی رودخانه خیرآباد احداث شده است. رودخانه خیرآباد به طول تقریبی ۱۰۰ کیلومتر از سرچشمه های شیرین رودخانه زهره بوده و از ارتفاعات زاگرس سرچشمه می گیرد و پس از پیوستن به زهره به خلیج فارس می ریزد. استان کهگلویه وبویراحمد بندرت از آب این سد استفاده میکند و بیشترین استفاده را سازمانهای آب منطقه ای استانهای بوشهر و هرمزگان برده و به شهرهای حاشیه خلیج فارس که فاقد آب آشامیدنی  مناسب هستند آبرسانی میکنند.

رودخانه خیرآباد از چندین محل قابل دسترسی است :

۱-  شمال گچساران به سمت آب ریگون _ روستای دیل_ نازمکان ، بطول 44 کیلومتر که جاده ای کوهستانی با مناظری بدیع و چشم نواز میباشد. مسیر دسترسی به دریاچه سد نیز از روستای آرو (جاده فرعی در حد فاصل دیل و نازمکان)میباشد. نازمکان و آرو را در نقشه با دایره سبز رنگ مشخص کرده ام. نمیدانم زیبایی های نازمکان را در فصل بهار چگونه برایتان تعریف کنم ، شاید فقط بتوان گفت اسمش دقیقا مثل خودش است یعنی ناز بسیار نازو پر ازگل های قشنگ . یکی از زیباترین جاهایی که تو عمرم دیدم. فکرش رو بکنید تو نازمکان کنار رودخانه خیراباد قلاب به دست نشسته باشید.

دریاچه سد کوثر در نزدیکی روستای آرو

در نازمکان از روی پلی که روی رودخانه خیرآباد زده شده عبور خواهید کرد و چنانچه مایل به دیدن چشمه بلقیس باشید پس از طی کردن حدود۱۵ کیلومتردرنزدیکی چرام به آن خواهید رسید.عده ای از باغ چشمه بلقیس به عنوان یکی از عجایب هفتگانه جهان نام برده اند. 

۲-  یکی از مسیرهای دیگر دسترسی به رودخانه خیرآباد جاده گچساران به بهبهان در مرز دو استان کهگلویه و بویراحمد واستان خوزستان درحدود ۵۰ کیلومتری گچساران در محل پل خیر آباد میباشد. بیشتر مواقع پاتوق ماهیگیری من آنجا بود البته در آن زمان سد کوثر در حال احداث بود . محل پل خیرآباد را با دایره مشکی بر روی نقشه زیر مشخص کرده ام.

زیر پل خیراباد به هر سمت که بروید محل مناسبی برای ماهیگیری پیدا خواهید کرد. آنجا اکثرا از چوب کاسی همراه با شناور استفاده میکردم. طعمه هم خمیر یا کرم خاکی همراهم بود.

نکته قابل توجه وفور ماهی در اندازه های ۱۵ تا ۲۰ سانت از نژاد کپور ( شیربت و بچ ) در این رود خانه است، بصورتی که اگر چوب ماهیگیری رو دست یک بچه بدهید  این قدر ماهی میگیره که خسته میشه !.طعم ماهی های خیرآباد بخاطر شیرین بودن آب  بهتر از رودخانه زهره است.

چیزی که باعث تعجبم میشد این  بود که هیچوقت کسی را که برای ماهیگیری به آنجا بیاد ندیدم. در ضلع جنوب غربی پل جاده ای قدیمی و متروکه شما را به نقاط عمیق تر رودخانه هدایت خواهد کرد که بالاتر از سطح رودخانه قرار دارد. یکی دو بار هنگام پایین رفتن از شیب برای رسیدن به آب ناگهان با حرکت ماهیهای  خیلی بزرگ که از کوچکترین صدایی فرار میکردند بر خورد کردم. نمیدانم چه ماهی بودند سر خیلی بزرگ، دم باریک و پشتشان رنگ سیاه بود و اندازه تقریبا یک متر که خیلی سریع از نقاط کم عمق تر رودخانه فرار میکردند وچون قسمتی از بدنشان از آب بیرون بود مثل قایق پدالی صدا ایجاد میکردند، من هم با تعجب نظاره گر بودم. البته دفعات بعد بی سر و صدا در کنار آب حاضر شدم و در نقاط عمیق تر و دنج رودخانه با ریسه کف خواب، سرب سنگین و نخ مناسب  شانسم را امتحان کردم  ولی موفق به صید ماهی بزرگ نشدم .

این هم عکس ماهواره ای از پل خیرآباد در سایت wikimapia .

منبع : http://fishsport.blogfa.com

رودخانه خيرآباد گچساران، ناآرام است و مي‌خروشد. انگار بي‌تابي رودخانه براي آن است که هرچه شتابان به سوي جنوب برود. روزهاي پاياني هفته پيش، گزارشگرما با گروهي از خبرنگاران رسانه‌هاي جمعي به گچساران رفت. جايي که سد کوثرْ ساخته شده است تا آب تصفيه‌شده از رودخانه خيرآباد را به سوي شهرهاي تشنه‌لب کناره خليج هميشه فارس برساند؛ آن‌جا که مردمش، آب سالم براي خوردن ندارند.

*هدف طرح

سد مخزني كوثر، يك سد با چند هدف، يا يک سد چندمنظوره است كه براي تامين آب شهرهاي واقع در ساحل جنوبي ساخته شده است و بر روي هم، ميزان آبدهي کشاورزي آن، ۲۷۲ ميليون متر مكعب؛ و ديگر مصرف‌هاي آن، ۱۰۰0 ميليون متر مكعب در سال است.‏ قلمرو‌هايي ‌را که سد کوثر پوشش مي‌دهد، فقط جنوب كشور نيست. اين سدْ افزون بر خوزستان و بوشهر، آب را تا استان‌هاي‌ كهكيلويه ‌و بويراحمد، هرمزگان و چند شهر ديگر در استان فارس و در مجموع شش شهر بزرگ، ۱۱ شهر كوچك، ۳۶ شهرك، ۲۴ دهستان و ۱۲۰۰ روستا روانه مي‌کند.‏ به گفته مسئولان، افزون بر تامين آب آشاميدني استان‌ها و شهرهاي پيش‌گفته، از برنامه‌هاي درازمدت طرح سد کوثر اين است که آب مورد نياز نيروگاه اتمي بوشهر و نيز جزيره خارك و پالايشگاه گاز ولي‌عصر كنگان را نيز تأمين کند. اجراي اين طرح در سال ۱۳۸۵، يك‌ونيم ميليون‌نفر از جمعيت كشور را پوشش مي‌دهد كه به گفته مسئولان، در افق چشم‌انداز توسعه كشور ـ سال ۱۴۰۰ ـ به ۴/۲ ميليون‌نفر افزايش مي‌يايد. ‏

*پيشينه ‏سد كوثر

مهندس نوذر جلالي، مدير اجرايي طرح در باره پيشينه سد کوثر، مي‌گويد:«مطالعه طرح کوثر در سال ۱۳۶۸ انجام شد و پس از تصويب، عمليات بخش يک و دو(‌حد فاصل بندر طاهري تا بندر لنگه) در سال ۱۳۷۴؛ و عمليات بخش سوم(‌حدفاصل سدكوثر تا خط‌لوله محرم) در سال ۱۳۷۵ آغاز شد؛ که بخش نخست در سال ۱۳۸۰؛ و آبرساني خط لوله محرم در سال ۱۳۸۰ پايان يافت. پيش‌بيني مي‌شود، کار آبرساني به بندر لنگه تا پايان امسال پايان گيرد.» ‏او مي‌افزايد:«در سال ۱۳۷۱ با انجام مطالعات تفصيلي/جمعيتي و برآورد آب، پيش‌بيني شد که طرح در دو بازه زماني(۱۳۸۵5 و ۱۴۰۰) به بهره‌برداري نخستين و پاياني خود برسد. سد کوثر از بزرگترين و پيچيده‌ترين طرح‌هاي آبرساني کشور است که بيشترين بخش آن به آب آشاميدني اختصاص دارد.

آب اين سد از شهرستان گچساران در استان کهگیلویه و بویراحمد آغاز مي‌شود و در بندر لنگه از استان هرمزگانْ پايان مي‌يابد؛ و در مسير خود، بخش کهکيلويه و بويراحمد و بخشي از خوزستان و شهر بوشهر و بخش‌هايي از هرمزگان و چند شهر ديگر را از آب آشاميدني سيراب مي‌كند.»‏ به گفته مهندس جلالي، كارگذاشتن لوله‌هاي آب، کار توانفرسايي بود و بايد از مسير سخت‌کوهستاني گذر داده مي‌شد. حجم سنگ‌برداري و خاک‌برداري بسيار بالا بود. او مي‌گويد: «هنگامي که کارگران وارد دشت شدند، با توجه به نزديکي به خليج‌فارس و بالا بودن سطح آب زيرزميني، بر سختي کار افزوده شد.» ‏مهندس محمدرضا گل‌پور، مدير نما و ساختمان‌هاي جانبي تصفيه‌خانه سد كوثر با اشاره به اين که هدف از اجراي طرح سدکوثر، انتقال آب با مقياس 4‌مترمکعب در ثانيه بود، مي‌‌گويد:«بر اين پايه، دستگاه‌هاي مورد نياز طراحي شد و به اندازه بسنده، پمپاژ و دستگاه‌هاي کنترل جاگذاري و ابزار دقيق و مناسب بکار گرفته شد.»‏

مهندس محمدرضا خرسند، مدير روابط عمومي نيز در باره سد کوثر، مي‌گويد:«هدف از اجراي طرح، دگرگوني آب سيلابي رودخانه خيرآباد به آب آشاميدني؛ و فرستادن اين آب به قلمرو تفتديده جنوب کشور بود. همه کارهاي طراحي، ساخت و ديده‌باني سد كوثر به دست مهندسان ايراني انجام گرفته است. سختي‌هاي کار بي‌شمار بود؛ ولي نه رودخانه خروشان خيرآباد و نه رودخانه زهره، رضوان، شوره و هديه؛ و نه زمين‌‌هاي باتلاقي و شوره‌زار و کوه‌هاي منطقه، مانع از به سرانجام رساندن طرح نشدند.»‏ مهندس جلالي، سرانه آب را براي ماندگاران(ساكنان) شهرهاي بزرگ و كوچك و نوساز و دهستان‌ها، به ترتيب: ۲۶۰، ۲۲۵، ۱۸۵ و ۱۳۵ ليتر در روز مي‌داند. ‏او مي‌گويد:«بر اين پايه، قطر لوله‌هاي مورد نياز، برآورد شد و پس از كسر مقدار آبي كه از ديگر ذخيره‌گاه‌ها به قلمرو طرح راه مي‌يافت؛ ميزان آب انتقالي از سد كوثر تا بندر لنگه در سال ۱۳۸۵، چهار مترمكعب در ثانيه براي فاز نخست؛ و در سال ۱۴۰۰، هفت ونيم متر مكعب براي فاز دوم پيش‌بيني شده است.» ‏

او مي‌افزايد:«يك خط لوله به قطر ۱۵۰۰ ميلي‌متر و به درازاي ۱۹ كيلومتر، آب ‌کشاورزي را به صورت ثقلي به دشت ليشتر(۶۷۵۰ هكتار) در شهرستان گچساران مي‌ريزد. همچنين تامين آب كشاورزي بنه‌باشت (۴۵۰۰ هكتار) در شهرستان بهبهان به دوش سد کوثر است. به اين ترتيب که نخست، آب به درون رودخانه خيرآباد رها مي‌شود و در پايين‌دست با يك بند انحرافي و ايستگاه‌پمپاژ، به شبكه آبياري راه مي‌يابد.» به گفته جلالي، از ديگر کارکردهاي اين سد، مي‌توان از تامين آب كشاورزي دشت ۵۰۰ هکتاري زيدون استان خوزستان نام برد؛ و نيز بهبود ۲۰۰ هکتار از حقآبه‌هاي دشت پايين‌دست رودخانه زهره؛ و تامين آب براي بهبود كنترل كيفيت رودخانه زهره به ميزان ۶۹ ميليون مترمكعب در سال. بايد افزود که حجم آب مورد نياز براي همه اين موارد، ۵۵۴ ميليون مترمكعب در سال است كه با آب تنظيم‌شده سد كوثر و قلمرو مياني رودخانه خيرآباد انجام مي‌شود.»‏

*طرح مشترک

مهندس گلپور، ساخت سد کوثر را نمونه موفق يک طرح مشترک مي‌خواند و مي‌گويد:«كارفرما‌هاي مشترکي در عمليات اجرايي سد کوثر، همکاري داشته‌اند. سازمان‌هاي آب منطقه‌اي فارس، بوشهر و كهكيلويه و بويراحمد، دست‌به‌دست هم دادند تا اين برنامه(پروژه) را به سامان برسانند.» ‏به گفته مهندس جلالي، هزينه تمام‌شده طرح، نزديک به ۶۰۰ ميليارد ريال است. او مي‌گويد: «در باره موقعيت جغرافيايي سد مي‌توان گفت که سد کوثر در استان كهكيلويه و بويراحمد و در فاصله ۶۰ كيلومتري شمال غرب شهر دوگنبدان و در محل تنگ‌دوك است و بر روي رودخانه خيرآباد زده شده است.»‏ طول رودخانه خيرآباد، ۱۰۳ كيلومتر و تراز قلمرو آبريز آن ۲۴۲۹ كيلومتر مربع است. ارتفاع متوسط بارندگي ۶۳۸ ميلي‌متر در سال؛ ميانگين درازمدت جريان آن در يک سال در محل سد ۵۴/۲۱ متر مكعب در ثانيه و ميانگين «آورد» رودخانه ۶۸۰ ميليون‌متر مكعب در سال است.‏ مهندس خرسند در باره رودخانه خيرآباد، مي‌گويد:«اين رودخانه از دو شاخه شاه‌بهرام و دهدشت تشكيل شده است كه پس از پيوستن به رودخانه زهره در محلي به نام حيدرگرار، رودخانه زيدون را تشكيل مي‌دهد. رودخانه خيرآباد در نزديكي هنديخان در استان خوزستان، به خليج فارس مي‌ريزد.»‏

*ويژگي سد کوثر

‌مهندس نوذرجلالي‌، مدير سد كوثر درباره ويژگي‌هاي سد کوثر، مي‌گويد:«اين سد از گونه بتوني است. شيرافزارها از گونه پروانه‌اي و کشويي است و دستگاه‌هايي براي کنترل فشار هوا و کنترل دبي، کار گذارده شده است. پوشش داخلي از ملات، ماسه و سيمان است و نوع پوشش آن نيز قير کولتار با نوار پشم‌‌شيشه است. تراز نرمال آب درياچه پشت سد در يكسال ۶۲۵ متر و برآورد حجم مخزن سد ۵۸۰ ميليون متر مکعب در يكسال است. ظرفيت سد ۵/۴ متر مکعب در ثانيه است.» ‏او مي‌افزايد:«پس از ساخت سد، براي ايجاد خط انتقال ۲۲۲ کيلومتري در بخش يک و دو، لوله‌هاي فولادي کار گذاشته شد. سپس انشعاب‌ها و کارهاي تکميلي آن انجام گرفت، پس از آن، لوازم و دستگاه‌هاي تصفيه‌خانه جاگذاري شد. بخش دوم ابتداي خط لوله محرم تا بندر طاهري، از شهر چغادک تا بندر طاهري، ۲۲۳ کيلومتر است که پيشتر‌ از سوي شرکت نفت، با لوله‌هاي فولادي با قطر ۱۴۰۰ ميلي‌متر اجرا شده است. بخش سوم، از بندر طاهري تا بندر لنگه به طول ۳۱۷ کيلومتر است که با لوله فولادي و نظاير آن، اجرا شده است و در مسير خود، دو واحد ايستگاه پمپاژ و يک مخزن ۵۰۰۰ مترمکعبيِ ترازکننده دارد.»

*سنگ‌هاي راه

بي‌گمان، طرحي به گستردگيِ ۷۶۲ کيلومتر، سنگ‌هاي زيادي در پيش‌پاي سدسازان مي‌گذارد. محمدرضا گلپور از سختي‌ها مي‌گويد:«گذر از قلمروهاي سخت‌گذر کوهستاني و موانع طبيعي، ردشدن از قلمروهاي آب‌دار يا لجني و رودخانه‌هاي بزرگ، گذشتن از دشت‌هاي سيل‌گير و فرسايش‌يافته، مشکل تامين مواد کار، راه‌ها و چهارراه‌ها، راه‌آمدن با صاحبان زمين، انسجام‌بخشي به طرح، تامين مالي در بازه‌هايي از کار، مشکل هماهنگي با سازمان‌هاي پنج استان سر راه طرح، از چالش‌هاي دست‌اندرکاران بوده است.»

*تصفيه خانه

در پايين‌دست ســـد کوثر، تصفيه‌خانه‌اي ساخته شده است که پالودن آب رودخانه خيرآباد را براي آشاميدن مردم جنوب انجام مي‌دهد. مهندس منوچهر نگين تاجي، سرپرست تصفيه‌خانه سد كوثر در اين باره مي‌گويد:«تصفيه‌خانه سد 22 فيلتر دارد. واحدهاي اصلي آن براي تصفيه آب، شامل هوادهي، اختلاط سريع پولساتور، فيلتر شني، حوض بازيافت و مخزن ۲۰ هزارمترمکعبي، مخزن کلرزنيِ شيميايي و سازه‌هاي ديگر است.» او مي‌افزايد:«مواد شيميايي که به آب مي‌زنيم، براي سنگين‌سازي و ته‌نشين‌کردن جرم‌هاي موجود در آب است وگرنه آب نهايي پالوده‌شده، مواد شيميايي ندارد.»

به گفته نگين‌تاجي، مخزن‌هايي در محل تصفيه‌خانه است که ذخيره و متعادل‌کننده است و حجم‌ آن‌ها به ۸۴۰۰۰ مترمکعب مي‌‌رسد و شامل يک واحد مخزن ۲۰ هزارمتر مکعبي، دو واحد مخزن ۱۰ هزارمترمکعبي سردشت و ديلم، دو واحد مخزن ۱۰ هزار مترمکعبي تلمبه‌‌خانه‌هاي «ده‌کهنه» و «کاکي»، دو واحد مخزن ۵ هزارمتر مکعبي اختر و خورموج، دو واحد مخزن ۲ هزار متر مکعبي تلمبه‌خانه‌هاي فومستان و کناردان؛ و دو واحد مخزن ۵ هزار متر مکعبي حميران و پارسيان است.»‏ او مي‌افزايد:«افزون بر پمپاژهاي تصفيه‌خانه، پمپاژهايي نيز در چهار ايستگاه پايين‌دست سد کوثر و در بين راه کار گذاشته شده است که آب را با شتاب، روانه بندرلنگه مي‌کند.»‏